Tehlikeli maddelerin karayoluyla taşınması işi, öyle sıradan bir lojistik faaliyeti değil. Doğrudan insan sağlığını, çevreyi ve hatta ulusal güvenliği ilgilendiren, oldukça hassas bir süreç bu yüzden. İşte tam da bu nedenle Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, belli bir kapasitenin üzerindeki ya da yüksek risk grubunda yer alan işletmelere “Tehlikeli Madde Güvenlik Danışmanı” bulundurma zorunluluğu getirmiş. Amaç da bu sürecin uluslararası standartlara ve mevzuata tam uyumlu şekilde yürütülmesini sağlamak.
▌TMGD ve TMFB Arasındaki Kritik Bağlantı
Hangi işletmelerin TMGD bulundurması gerektiğine geçmeden önce, aslında bir kavramı netleştirmekte fayda var: TMFB, yani Tehlikeli Madde Faaliyet Belgesi. Nedir bu? Ulaştırma Bakanlığı’nın sistemine kayıtlı, yasal anlamda faaliyet gösteren bir tesis olduğunuzu gösteren belge işte. Mevzuata göre de şöyle bir durum var: Bazı çok dar istisnalar dışında, TMFB almak zorunda olan işletmelerin büyük çoğunluğu, aynı zamanda ya bir Tehlikeli Madde Güvenlik Danışmanı istihdam etmek ya da yetkili bir danışmanlık kuruluşundan hizmet almak zorunda.
İşletmelerin TMGD zorunluluğu temel olarak iki ana kurala dayanır: 50 Ton Kuralı ve Miktar (0 Ton) Kuralı.
▌1. Temel Kriter: 50 Ton ve Üzeri İşlem Yapan İşletmeler (50 Ton Kuralı)
ADR mevzuatının ve Ulaştırma Bakanlığı tebliğinin en temel kuralı tonaj sınırıdır. Bir takvim yılı içerisinde (1 Ocak – 31 Aralık) net 50 ton ve üstü miktarlarda tehlikeli madde ile iştigal eden tüm işletmeler TMGD bulundurmak zorundadır.
Buradaki “iştigal etmek” (işlem yapmak) kavramı mevzuatta çok net sınırlarla 5 farklı faaliyete ayrılmıştır. İşletmeniz aşağıdaki faaliyetlerden sadece birini bile yılda 50 ton ve üzerinde yapıyorsa kapsama girersiniz:
- Gönderen (Üreticiler/Tedarikçiler): Tehlikeli maddeyi kendi adına veya bir müşteri adına nakliyeye teslim eden işletmeler.
- Paketleyen: Dökme veya büyük hacimli tehlikeli maddeleri varillere, IBC tanklara veya daha küçük ticari ambalajlara yerleştiren tesisler.
- Yükleyen: Paketlenmiş tehlikeli maddeleri nakliye aracına (tıra, kamyona, konteynere) yükleyen işletmeler.
- Dolduran: Sıvı veya gaz halindeki tehlikeli maddeleri tankerlere veya dökme araçlara hortum/boru vasıtasıyla dolduran dolum tesisleri.
- Boşaltan: Kendi tesisine gelen tehlikeli maddeleri araçtan veya tankerden tesisindeki depolara boşaltan işletmeler.
Önemli Not: Sadece taşımacılık yapan (nakliye) firmalar için kural biraz farklıdır. Yalnızca taşıma yetki belgesine sahip firmaların, filolarında bulunan araçların toplam asgari taşıma kapasitesi 50 tonun üzerindeyse TMGD bulundurmaları zorunludur.
▌2. Miktara Bakılmaksızın TMGD Zorunluluğu Olanlar (Sıfır Ton Kuralı)
Bazı tehlikeli maddelerin doğası gereği taşıdığı risk o kadar yüksektir ki, Bakanlık bu maddeler için 50 ton barajını tamamen ortadan kaldırmıştır. ADR Bölüm 1.1.3.6.3’te yer alan “Taşıma Kategorisi 0” olan son derece tehlikeli maddelerle 1 kilogram dahi işlem yapsanız TMGD bulundurmak zorundasınız. Bu kapsama giren madde sınıfları şunlardır:
- Sınıf 1 (Patlayıcı Maddeler ve Nesneler): Dinamit, havai fişek, madencilik patlayıcıları, mühimmat ve ticari patlayıcı üreten, depolayan veya kullanan işletmeler.
- Sınıf 6.2 (Bulaşıcı Maddeler): İnsan veya hayvan sağlığını tehdit eden tıbbi atıklar, patojenler ve virüs içeren laboratuvar numuneleri ile iştigal eden kurumlar.
- Sınıf 7 (Radyoaktif Maddeler): Nükleer tıpta kullanılan izotoplar, sanayi tipi röntgen cihazı kaynakları ve radyasyon yayan malzemelerle çalışan tesisler. (Bu sınıf ayrıca TENMAK onaylarına da tabidir).
▌Sektörlere Göre TMGD Bulundurma Yükümlülüğü (Sık Karşılaşılan Örnekler)
Mevzuat teknik terimlerle dolu olsa da, sahada bu kuralların dokunduğu çok net sektörler vardır. İşletmenizin durumunu aşağıdaki sektörel örneklerden yola çıkarak analiz edebilirsiniz:
Akaryakıt İstasyonları ve LPG Bayileri Geçmiş yıllarda akaryakıt istasyonları için bazı esneklikler bulunsa da, güncel mevzuatta tesise gelen yakıt tankeri istasyonun deposuna “boşaltım” yaptığı için, yıllık satışı 50 tonu geçen tüm benzin, motorin ve LPG istasyonları TMFB almak ve TMGD bulundurmak zorundadır.
Hastaneler, Klinikler ve Diyaliz Merkezleri Sağlık kuruluşları, hastalarından çıkan kanlı bezler, enjektörler ve biyolojik numuneler nedeniyle “Sınıf 6.2 Bulaşıcı Madde (Tıbbi Atık)” üreticisidir. Bu durum onları “Miktara Bakılmaksızın (0 Ton)” kuralı kapsamına sokar. Dolayısıyla yataklı hastaneler ve büyük tıp merkezleri TMGD hizmeti almak zorundadır.
Kimya, Boya, Kozmetik ve Tarım İlacı Tesisleri Üretim süreçlerinde solvent, asit, baz, reçine veya alkol gibi maddeleri hammadde olarak alan (boşaltan) ve bunları işleyip son ürün olarak satan (gönderen/yükleyen) tesisler, yıllık 50 ton hareketliliğe çok kolay ulaştıkları için denetimlerde ilk göze çarpan ve zorunluluğu kesin olan işletmelerdir.
Arıtma Tesisleri ve Belediyeler Belediyelere bağlı su arıtma tesislerinde yoğun miktarda klor ve su kimyasalları kullanılır. Ayrıca asfalt üretim şantiyelerinde kullanılan bitüm (sıcak ve tehlikeli madde) sebebiyle belediye iştirakleri de TMGD sistemine dahildir.
▌Kimler TMGD Muafiyeti Kapsamındadır? (İstisnalar)
Ulaştırma Bakanlığı, lojistik zincirinin tıkanmaması adına riski daha düşük olan bazı işletme türlerine sadece TMGD bulundurma açısından muafiyet tanımıştır. (Dikkat: Bu firmalar TMFB belgesini almak zorundadır, ancak TMGD tutmak zorunda değildir).
- Sadece Taşımacı Olanlar (Kapasite Altı): TMFB’si sadece “Taşımacı” olarak geçen ve sisteme kayıtlı taşıtlarının toplam taşıma kapasitesi 50 tonun altında olan küçük nakliye firmaları.
- Sadece Alıcı Olanlar: Faaliyet konusu sistemde yalnızca “Alıcı” (nihai tüketici pozisyonunda olup yükleme/boşaltma/gönderim yapmayan) olan işletmeler TMGD bulundurmak zorunda değildir.
- Yıllık 50 Tonun Altında Kalanlar: Sınıf 1, 6.2 ve 7 haricindeki tehlikeli maddelerle işlem yapan ancak yıllık toplamı (giren + çıkan) 50 tonu bulmayan işletmeler TMGD istihdam etmez. Ancak bu durumlarını yetkili bir TMGDK’ya hazırlatacakları Ek-3 Muafiyet Raporu ile Bakanlığa kanıtlamak zorundadırlar.
▌TMGD Zorunluluğu İşletme Durum Tablosu
Durumunuzu hızlıca analiz edebilmeniz için hazırladığımız karşılaştırma tablosunu aşağıda inceleyebilirsiniz:
| İşletme / Faaliyet Durumu | Mevzuat Kuralı / Sınırı | TMFB Belgesi | TMGD Hizmeti |
| Üretici / Sanayi Tesisi | Yılda toplam 50 ton ve üzeri tehlikeli madde hareketi. | Zorunlu | Zorunlu |
| Hastane / Tıbbi Laboratuvar | Sınıf 6.2 Bulaşıcı madde üretimi (0 Ton kuralı). | Zorunlu | Zorunlu |
| Akaryakıt İstasyonu | Yılda 50 ton ve üzeri benzin/motorin boşaltımı. | Zorunlu | Zorunlu |
| Patlayıcı Deposu (Maden) | Sınıf 1 Patlayıcı Madde iştigali (0 Ton kuralı). | Zorunlu | Zorunlu |
| Küçük Nakliye Firması | Toplam araç taşıma kapasitesi 50 tonun altında. | Zorunlu | Muaf (İstisna) |
| Düşük Kapasiteli Tesis | Yılda 50 tonun altında kalan standart kimyasallar. | Zorunlu (Ek-3) | Muaf (İstisna) |
▌TMGD Bulundurmak Zorunluluğu Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Cevap: Tonaj hesabı yaparken sadece aldığınız değil, gönderdiğiniz tehlikeli maddelerin de brüt ağırlığı (ambalaj dahil) hesaplanır. Atık olarak gönderdiğiniz tehlikeli atıklar (örneğin kontamine ambalajlar, atık yağlar) da bu 50 tonluk kotaya dahildir.
Cevap: 2025 yılı UAB İdari Para Cezaları tebliğine göre, TMFB almadan faaliyet göstermenin ve TMGD ataması yapmamanın cezaları her bir ihlal için ayrı ayrı 20.000 TL’nin üzerindedir. Üstelik bu cezalar durum düzeltilene kadar her ay katlanarak tekrar kesilebilir ve tesisin faaliyetinin durdurulmasına kadar gidebilir.
Cevap: Tehlikeli atıklar da ADR mevzuatı kapsamında tehlikeli madde kabul edilir. Atık yağ, filtre, akü ve kontamine ambalaj çıkışınız yıllık 50 tonu aşıyorsa TMFB alıp TMGD bulundurmak zorundasınız. Altındaysa Ek-3 Muafiyet Raporu düzenletmeniz yeterlidir.